"Шоҳнома" Абулқосим Фирдавсӣ асари безавол аст, зеро дар радифи як қатор шоҳноманависон шоир асаре эҷод намудааст, ки байни дигар асарҳои ба шоҳҳо тақдим карда шуда ҷои махсусро ишғол менамояд. Ин асар гарчанде ба ном шоҳнома бошад ҳам, таърихи якчанд шоҳонро дар бар гирад, ҳам ҷиҳатҳои ҷуз ва кулли аз ҳам фарқкунандаро нисбат ба асарҳои дигари дорад. Ҷиҳати тарбияи ватандӯстӣ, инсондӯстӣ, талқини ҷабҳаҳои ватан ва инсон, моҳияти дӯст доштани макон ҳамчун модар ва пайвандгари он бо инсонҳо талқин дода мешавад.

Ватан дар «Шоҳнома» ҳамчун гаҳвораи нахустине ба миён оварда мешавад, ки инсонҳоро ба оғӯши худ мегирад ва онҳоро бо маъводҳои зарурӣ таъмин мегардонад. Дар «Шоҳнома» обу хок узви ҷудонашавандаи ташакулёбии инсонро дар муҳити зист талқин карда мешавад. Бояд тазакур дод, ки вобаста ба муҳит характер ва хислатҳои инсон ташакул ёфта ғизои манавиву руҳони мегирад. Инсони дар дохили кӯҳсор ташаккул ёфта аз инсони дар води ташакул ёфта фарқ мекунад. Вобаста ба муҳит танакул ёфтани руҳияи инсониро Фирдавсии Тӯсӣ бо мисолҳои пайванд ба хоку замин ва об оварда инсонҳоро ҷузи ҷудонашавандаи замину об ба қалам додааст. Ӯ қаҳрамонони худро аз байни халқ сабзида ва шоҳонро номбардори мамлакатҳои худ ба қалам дода дӯстдори обу хок ва ватан буданашонро ба қалами назм ворид сохтааст. Тӯсӣ ба обу хок пайванд будани шоҳон ва сокинони маконро хело хуб ба қалам дода пайваста сарзании маншаҳои суханвариву сухандониро дар мисоли баҳсҳои қаҳрамонон хело худ тасвир намуда илми суханвари илми куҳан ва қадима буданашро борҳо дар баҳсҳои қаҳрамонон тасвир намуда маншаҳои пайдошавии ин мактаби зиндагиро ба тариқӣ амалӣ нишон дода тавонистааст.

Бояд қайд кард, ки «Шоҳнома» ҳамаи масъалаҳои ба зист, пешравӣ, тантана, тӯю сур, алоқамандро дар чорчӯбаи назм дароварда риштаҳои пурпечутоби онро бо як устокорӣ кушода дурдонаҳои масъалаи зистро равшану фаҳмо гардонидааст. Ин масъалаҳо гарчанд масъалаи кӯҳна бошад, ҳам лекин вобаста ба вақт ва мавқеъ ранги тоза, тобишҳои маданиву маънавӣ мегирад, ки ҳалли он марҳилаҳоро талаб мекунад.

Ба маъхазҳои хаттиву шифоии оламшумули халқамон, ба мисли «Авесто», «Корномаи Ардашери Бобакон», «Шоҳномаи Абӯмансур», худойномаҳо , таърихномаҳо ва андарзномаҳо такя намуда, Фирдавсӣ «Шоҳнома» - ро « ҳамчун дафтар ба гуфтори хеш» ба қалам додааст ва ба ин восита дар олами суханварӣ ва адабу ҳунар ба ин асар ҷойгоҳи баланд додааст. Ба таъбири дигар « Фирдавсӣ бо пайвастани қиссаву номаҳои бостон додани маънии аслӣ ва миҷозӣ ба онҳо достони нотакрори ҳам аз ҷиҳати таърихнигорӣ ва санати суханварӣ » китоби азиме буньёд сохт, ки ба қавли худаш «аз боду борон наёбад газанд» ҳеҷ дигаргушавиҳои сиёсии гузашта то замони мо қиммати ин асарро кам карда натавонист ва бо ин васила ба таъриху фарҳанги дурахшону бостонии мардуми ориётабор умри абад бахшида тарихи башариатро бою ғанӣ гардонид.

То замони мо ин асар барои қавмҳои зиёде асари рӯи мизи буд. Қиссаҳои нотакрори ин асар асрҳои зиёде ҷавонони миллатҳои тоҷику форсро дар ҳошияи ватандӯстӣ, инсондӯстӣ, муҳаббат ба атрофиён, падару модар, қавм тарбия намуда омадааст.

Нақши ин асар пас аз чоп баромадан ҳамчун тӯҳфа ба ҳар хонадон боз дучанд мегардид, зеро қиссаву ривоятҳо сар то сарашон аз панду ҳикмат, талқини инсондӯстӣ, нафрат ба ҷанг ва куштор мебошад. Ин асари ҷовидон нуқтаҳои пайвасткунандаи гузаштаву ҳозираро барои пайваст намудан нақши муҳими таърихиро мебозад.

Ф. Ҷалилов, устоди ДПДТТ ба номи академик М. Осимӣ дар шаҳри Хуҷанд