Вақте ки табиат хоби зимистонаро мешиканад ва рӯз ба шаб баробар мешавад, инсоният яке аз қадимтарин ҷашнҳои таърих — Наврӯзро таҷлил мекунад. Ин руз ба мисли рузҳои дигар як сана дар тақвим нест, балки нуқтаи гардиши ҳастӣ, лаҳзаест, ки тибқи тасаввуроти асотирӣ, даври нави зиндагӣ оғоз мешавад. Ин ҷашни бузург, ҷашне, ки номаш ба забони форсӣ маънии «рӯзи нав»-ро медиҳад, тавонист ҳазорсолаҳоро паси сар кунад ва дар миёни тағйироти низомҳои сиёсӣ ва ислоҳоти динӣ гум нашавад, зеро ки моҳияти он пирӯзии ҳаёт бар ҳамаи офатҳост.

Решаҳои Наврӯз ба умқи анъанаҳои зардуштӣ мерасад. Таърихшиносон ва мардумшиносон пайдоиши онро ба давраи пеш аз милод, дақиқан ба асри VI, марбут медонанд ва бо номи шоҳи асотирӣ Ҷамшед пайванд мезананд. Мувофиқи «Шоҳнома» маҳз Ҷамшед ҷашни Рӯзи Навро, ки рамзи эҳёи офтобӣ буд, ҷорӣ намудааст. Далелҳои бостоншиносӣ собит мекунанд, ки маросими истиқболи баҳор дар қаламрави Осиёи Миёна ва Ховари Миёна ҳазорҳо сол пеш аз ин вуҷуд дошта, қисми ойинҳои кишоварзии эҳёи табиат ба шумор мерафт.

Фарқи Наврӯз аз дигар ҷашнҳои бостонӣ дар симои астрономии он аст. Имрӯз Наврӯз на як нишони қавмӣ ё мазҳабӣ, балки тамаддунӣ мебошад. Он дар Эрон, Афғонистон, Тоҷикистон, Ӯзбекистон, Туркманистон, Озарбойҷон, Қазоқистон ва Қирғизистон ҷашни расмии давлатӣ ба шумор меравад. Соли 2009 ЮНЕСКО Наврӯзро ба Феҳристи намояндагии мероси фарҳангии ғайримоддии инсоният ворид кард ва Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид 21 мартро Рӯзи байналмилалии Наврӯз эълон намуд.

Дар ҷаҳонӣ гардидани Наврӯз саҳми сиёсӣ ва фарҳангии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон назаррас мебошад. Бо ташаббусҳои пайгиронаи Тоҷикистон, Наврӯз ҳамчун ҷузъи муҳимми мероси тамаддунии халқҳои минтақа дар сатҳи созмонҳои байналмилалӣ муаррифӣ гардида, ин ҷашни бостонӣ мавқеи устувори байналмилалӣ пайдо намуда ба рамзи ҳамбастагии фарҳангҳо табдил ёфтааст.

Ин эътироф қобилияти беназири ҷашнро дар муттаҳидсозии халқҳо нишон медиҳад. Дар Наврӯз ҳеҷ гуна таъассуб нест, он барои ҳама кушода аст. Дар миёни халқҳои мусалмон Наврӯз бо анъанаҳои исломӣ ҳамзистӣ карда, бештар ҳамчун ҷашни фарҳангӣ боқӣ мондааст, ки аҳамияти оила, эҳтиром ба бузургон ва саховатро таъкид менамояд.

Тайёрӣ ба Наврӯз хеле пеш аз фарорасии эътидоли баҳорӣ оғоз мешавад ва худаш як амали муқаддас аст. Калиди асосӣ дар ин самт ин «покизагӣ» аст. Якчанд ҳафта пеш аз ҷашн хонаро ҳаматарафа тоза кардан расм аст, ки ин аз доираи нигоҳубини оддии хона берун меравад. Ин маросими рондани бадӣ, ноумедиҳо ва бесарусомонихои солҳои гузашта мебошад.

Яке аз муҳимтарин унсурҳои тайёрӣ сабзондани гандум дар табақча (сабза) аст. Навдаҳои сабзу хуррам рамзи эҳё ва оғози зиндагии тоза мебошанд. Вазифаи соҳибхона он аст, ки сабзаро то ҷашн баланд ва рангин парвариш кунад: ҳар қадар пухтатар ва хуррамтар бошад, ҳамон қадар сол пурсамар ва бобаракат хоҳад буд.

Авҷи Наврӯз дастурхони ҷашнӣ мебошад, вале ин танҳо як таом нест. Унсури марказии хона дастурхонест, ки мувофиқи анъанаи «Ҳафт син» (Ҳафт чизи номаш бо ҳарфи «с») оро дода шудааст. Ҳафт ашёи рамзӣ, ки номашон бо ҳарфи «с» оғоз мешавад, дар болои дастурхон ҷойгир карда мешаванд. Ҳар яке аз инҳо маънои фалсафии амиқ доранд:

Наврӯз бе сайру гашт ва суруду рақс тасаввур намешавад. Дар рӯзҳои ҷашн ба хешовандон ва ҳамсояҳо рафтан расм аст, ки тартиби он муайян аст: аввал пирони хонаводаро эҳтиром карда, ба наздашон мераванд, баъд ҳамсолон.

Анъанаи муҳим дар Навруз ин аст, ки оташ меафрӯзанд ва мардону занон аз болои он меҷаҳанду мегӯянд: «Ҳар ранҷу азоби ман ба оташ, оташ бигирад». Оташ қувваи поккунанда дорад, бемориҳо ва ноумедиҳои соли гузаштаро нобуд мекунад.

Дар ин рӯзҳо мусиқии ҷашнӣ овоз медиҳад. Дар бисёр фарҳангҳо бовар бар он аст, ки дар Наврӯз рӯҳи ниёгон ба замин фаромада, барои шод кардани онҳо нақора ва сурнай менавозанд — садои пурқуввати ин созҳои қадим ба дурҳо мерасад.

Дар давраи ҷаҳонишавӣ ва шаҳрнишинии босуръат Наврӯз ҳаёти нав пайдо мекунад. Барои бисёре аз ҷавонон, ки дар шаҳрҳои бузург, дур аз Ватан зиндагӣ мекунанд, ин ҷашн муҳимтарин воситаи ҳифзи ҳувият гардидааст. Ин рӯзест, ки суръати тези зиндагӣ суст шуда, оила дар як дастурхон ҷамъ меоянд, туҳфаҳо иваз мекунанд ва решаҳои худро ёд мекунанд.

Рамзи Наврӯз бо барномаҳои муосири экологӣ ва фалсафаи рушди устувор ҳамовоз гардидааст. Ҷашн ба инсон эҳтиром ба табиатро меомӯзад ва саховатро тарғиб мекунад. Дар миқёси байналмилалӣ Наврӯз нақши «дипломатияи нарм»-ро бозӣ карда, ғановати фарҳангии Осиёи Миёна, Қафқоз ва Ховари Миёнаро нишон медиҳад.

Наврӯз танҳо як рӯзи эътидоли баҳорӣ нест. Ин маҷмӯи донишҳоест, ки ҳазорсолаҳо дар хотираи инсоният ҷой дошта, ба мо ёдовар мешавад, ки инсон бо кайҳон пайванди ҷудонашаванда дорад.

То он вақте, ки навдаҳои сабза дар дастурхон месабзанд, шамъҳо дар оина инъикос меёбанд ва бузургон ба хурдсолон дуои хайр медиҳанд, инсоният ин риштаи пайвандро бо кайҳон ҳифз хоҳад кард.

Наврӯз на танҳо эҳтиром ба гузашта, балки эътимод ба оянда аст.

С. Ғуломнабиев, устоди ДПДТТ ба номи

академик М. Осимӣ дар шаҳри Хуҷанд